د پروفیسور مایکل سیمپل د «د هزاره ګانو راپورته کېدل او په افغانستان کې د پلورالیزم ستونزې» مقالې علمي او مقایسوي کره کتنه

عبدالملک پرهیز

د پروفیسور مایکل سیمپل مقاله «د هزاره ګانو راپورته کېدل او په افغانستان کې د پلورالیزم ستونزې» د افغانستان د ۲۰۰۱ کال وروسته سیاسي بدلونونو د تحلیل له مهمو آثارو څخه ګڼل کېږي. لیکوال هڅه کړې وښيي چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ تر پای وروسته هزاره ټولنې څنګه له نویو سیاسي، ټولنیزو او تعلیمي فرصتونو څخه په اغېزناک ډول ګته پورته کړه او په ملي سیاست کې یې خپل شتون پیاوړی کړ. د لیکوال اساسي استدلال دا دی چې د هزاره ګانو پرمختګ یوازې د نړیوالو مرستو پایله نه وه، بلکې د دې ټولنې د سیاسي مشارکت، تعلیمي پانګونې او ټولنیز سازمان د پیاوړتیا لاس ته راوړنه هم وه. دغه لیدلوری د افغانستان د قومي سیاست د تحلیل لپاره مهم دی، خو د مقالې ځینې پایلې او استدلالونه د علمي نقد او بیا ارزونې وړ هم دي.
د مقالې تر ټولو ستر علمي قوت دا دی چې لیکوال د هزاره ټولنې پرمختګ یوازې د سیاسي واک له زاویې نه څېړي، بلکې ښوونه او روزنه، مدني ټولنې، رسنۍ، اقتصادي فعالیتونه او دولتي ادارې د بدلون مهم عوامل بولي. دا څو اړخیز تحلیل د افغانستان د معاصر تاریخ د پوهیدو لپاره ارزښت لري، ځکه ټولنیز بدلون یوازې د رسمي سیاست له لارې نه، بلکې د ټولنې د بشري پانګې، تعلیمي کچې او مدني ګډون له زیاتوالي سره هم تړاو لري. په ځانګړې توګه د زده کړو په اړه د لیکوال تحلیل له نورو برخو څخه پیاوړی ښکاري، ځکه د هزاره ټولنې د تعلیمي پرمختګ او د هغوی د ټولنیز خوځښت ترمنځ منطقي اړیکه وړاندې کوي.
سره له دې، د مقالې تحلیلي چوکاټ په ځینو برخو کې له انډول څخه لرې ښکاري. لیکوال د هزاره ګانو د داخلي هڅو او لیوالتیا پر رول ډېر ټینګار کوي، خو د نړیوالو ځواکونو حضور، د نړیوالو مرستو پراخ بهیر، د بن کنفرانس سیاسي جوړښت او د نړیوالو بنسټونو اغېز په هماغه کچه نه ارزوي. د فرانسس فوکویاما، بارنیټ روبین او اشرف غني په څېر څېړونکو څرګنده کړې چې د ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان دولت جوړونه تر ډېره د نړیوالو مرستو، بهرني امنیتي ملاتړ او نړیوالو سیاسي موافقو پر بنسټ ولاړه وه. له همدې امله، د هزاره ټولنې پرمختګ باید د داخلي او خارجي عواملو د ګډ تعامل په چوکاټ کې تحلیل شي، نه دا چې یوازې د ټولنې د ګډون او لیوالتیا پایله وبلل شي.
همدارنګه، لیکوال قومي ډلې تر ډېره د نسبتاً واحدو سیاسي واحدونو په توګه انځوروي. دا لیدلوری د افغانستان له ټولنیز واقعیت سره په بشپړه توګه سمون نه لري، ځکه د افغانستان هره قومي ډله له ګڼو سیمه‌ ییزو، سیاسي، مذهبي او اقتصادي توپیرونو څخه جوړه ده. بارنیټ روبین او توماس بارفیلډ دواړه ټینګار کوي چې د افغانستان سیاست یوازې د قومونو ترمنځ سیالي نه ده، بلکې د سیمه ‌ییزو شبکو، قومي مشرانو، اقتصادي ګټو او تاریخي ائتلافونو له دوه اړخیز تعامل څخه رامنځته کېږي. له همدې امله، د هزاره، پښتنو، تاجکانو او ازبکانو د سیاسي چلند عمومي کول د افغانستان د سیاسي جوړښت د پیچلتیا بشپړ انځور نه وړاندې کوي.
د مقالې د شواهدو برخه هم ځینې محدودیتونه لري. لیکوال د قومي نفوسو او سیاسي استازیتوب په اړه داسې احصایې کاروي چې د اټکلونو پر بنسټ ولاړې دي. دا ځکه چې افغانستان تر اوسه د ټولو قومونو په ګډون بشپړه او د باور وړ ملي سرشمېرنه نه ده ترسره کړې. په همدې دلیل، د قومي سلنو په اړه بېلابېل اټکلونه موجود دي او هیڅ یو یې د قطعي علمي حقیقت استازیتوب نه کوي. په علمي څېړنو کې د داسې مالوماتو د محدودیتونو څرګندول د څېړنې د اعتبار مهم اصل ګڼل کېږي.
د مقالې بل مهم اړخ د پلورالیزم په اړه د لیکوال تحلیل دی. سیمپل استدلال کوي چې د ۲۰۰۱ کال وروسته سیاسي جوړښت د قومي مشارکت لپاره نسبي زمینه برابره کړه، خو دا بهیر لا هم ناپایدار بولي. دغه تحلیل د سیاسي علومو د پلورالیزم له نظریو سره تر یوه حده همغږی دی، ځکه پلورالیزم هغه مهال دوام مومي چې سیاسي ګډون د قانون، ادارو او اساسي قانون له لارې تضمین شي، نه دا چې یوازې د سیاسي توافقونو او اشخاصو پر اراده ولاړ وي. د افغانستان تجربې هم وښوده چې ډېری سیاسي جوړجاړي پر غیر رسمي توافقونو ولاړ وو، نو ځکه د سیاسي نظام له بدلون سره یې دوام ونه موند.
د لیکوال هغه وړاندوینه چې د نړیوال ملاتړ له کمېدو سره به د هزاره ټولنې ځینې لاسته راوړنې له خطر سره مخ شي، وروسته سیاسي بدلونونو تر یوه بریده تایید کړه. د جمهوري نظام له سقوط وروسته د سیاسي مشارکت، مدني فعالیتونو او ځینو ټولنیزو لاسته راوړنو محدودېدل ښيي چې د لیکوال اندېښنه بې‌بنسټه نه وه. البته باید یادونه وشي چې د ۲۰۲۱ کال وروسته وضعیت د دې مقالې د لیکلو له وخت څخه بهر دی، نو د لیکوال د تحلیل ارزونه باید د هغه د وخت د شرایطو په رڼا کې وشي، نه د هغو تحولاتو پر بنسټ چې وروسته رامنځته شوي دي.
په پایله کې، د پروفیسور مایکل سیمپل مقاله د افغانستان د قومي سیاست، پلورالیزم او د هزاره ټولنې د معاصر بدلون د مطالعې لپاره یوه مهمه علمي سرچینه ده. د مقالې تاریخي او ټولنیز تحلیل د پام وړ ارزښت لري، خو د هغې ځینې استدلالونه د نورو علمي سرچینو، نوو څېړنو او بدیلو نظریاتو په رڼا کې د بیا ارزونې اړتیا لري. د افغانستان د قومي سیاست د هر اړخیز درک لپاره اړینه ده چې د سیمپل نظریات د بارنیټ روبین، توماس بارفیلډ، اولیویه روا او نورو څېړونکو له تحلیلونو سره یوځای ولوستل شي، ځکه د یوې واحدې نظریې له لارې د افغانستان د قومي او سیاسي جوړښت بشپړ تفسیر ممکن نه دی. 
.