ټاپي (TAPI) پروژه؛ د افغانستان لپاره یې اقتصادي، انرژیکي او سیمه‌ییز ارزښت:

لیکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

افغانستان د اسیا لويې وچې په منځ کې د څلور لارې حیثیت او مقام له ځان سره لري، دا چې یاد هیواد په وچه کې راګير او د نړی له هیوادونو سره يې د وصل کرښې هم محدودې دي.

 نو همدا علت دی چې د اموالو لیږد -- راليږد یې د لوړ لګښت پر بنسټ ولاړې دی، خو د لويو، سترو او نړيوالو پروژو په لاره اچول بیا دې معضلې ته بدیله لاره ګڼل کیږي.

لويې پروژې د شریکتونو، کارخانو، تجارتي مراکزو، تولیدي او خدماتي سازمانونو د ایجاد ترڅنګ د کاري فرصتونو د رامنځته کیدو امکانات زياتوي، چې په نتيجه کې یې د ولس رضایت کې د پام وړ تزاید واقع کیږي.

همدا تزاید د ملت او دولت ترمنځ د همدردی احساس پیاوړی کوي او په هیواد کې د ناقانونه، غیرې شرعي او ناوړه کړنو ګراف د صفر په لوري رهبري کوي.

 *د ټاپي پروژې لنډه تاريخچه:* 
د ټاپي پروژې لومړی جوړښت د ۱۹۹۰ کال د مارچ په ۱۵مه د ترکمنستان او پاکستان ترمنځ د یوه تفاهم‌لیک (MoU) په لاسلیک سره ترسره شو.

چې په ۲۰۰۲ کال کې افغانستان هم د خپل مواصلاتي ارزښت په لرلو سره ددی تفاهم غړی شو.

 یاد تړون د پاکستان -- ترکمنستان وروسته د افغانستان په لاسلیک سره د TAPپروژې په نوم سره ونومول شو، چې په (۲۰۰۸) کال کې هند هم دې تړون ته لار ومونده، خو په ۲۰۱۰ کال د ډسمبر پر ۱۱مه د څلورو هېوادونو د مشرانو ترمنځ په عشق‌اباد کې وروستی بین‌الحکومتي چوکاټي تړون لاسلیک شو، چې د پروژې نوم په رسمي ډول له TAP څخه TAPI ته بدل شو. 

 د غړو هيوادونو د مشترک او لومړني توافق پر بنسټ دا ذکر شوه چې ددې پروژې چارې به د ۲۰۱۵ کال سره پیل کېږي او په ۲۰۱۹ کې به ګټې اخیستنې ته سپارل کیږي؛ خو له بده مرغه باید ووایم چې دا مهال د هیواد سیاسي حالات د مرکزي منسجم او خپلواک نظام له خوند محروم و هغه څه چې د افغانستان د بقا او ثبات لپاره د یوه دایمي بدیل بنسټ ګڼل کیدل، د خپل سرو حاکمو بهرنیو هیوادونو په اشاره او د قومونو له تضادي سلوک سره لاس او ګریوان و.

بلاخره دا په ټپه درېدلې چاره د اسلامي امارت په راتګ سره د دې ځوریدلي ولس لپاره د امید ساه واخیسته، د (۲۰۲۴) کال د سپټمبر په (۸) مه ددې پروژې چارې رسما پیل شوې او تمه ده چې تر (۲۰۲۷) پورې به یې د ګازو لېږد چارې رسما پیل شي.

 *د سېمې په کچه ستره پروژه(TAPI):* 
ټاپي چې ستره سیمه ییزه پروژه ګڼل کیږي د ترکمنستان -- افغانستان -- پاکستان له لارې هندوستان هیواد ته د طبیعي ګازو د ليږد لپاره ډيزاين شوې ده.

ددې پروژې نوم د همدې څلورو هېوادونو د لومړنیو تورو(TAPI) څخه ایښوودل شوی دی.

د ټاپي پروژه د ترکمنستان د ګالکینیش(Galkynysh) له سترې ګازي زېرمې څخه سرچینه اخلی، چې یاده زیرمه د نړی په کچه له لویو زيرمو څخه ګڼل کیږي.

دا پروژه د ۱٫۸۰۰ km نلليکې په واسطه ترکمنسان له هندوستان سره وصل کوي، چې ددې نللیکې څخه د (۷۷۴km) نه تر (۸۱۶km) د افغانستان په داخل کې د هرات، فراه، هلمند او کندهار له مسیر څخه د لوېې پښتونخوا(اوسنی مقبوضه پاکستان): د کوټې، ډېره غازي خان او ملتان له لارې د هندوستان د پنجاب ایالت ښار (فاضلکا) پورې چې د دې پروژې تر ټولو وروستۍ نقطه ده رسیږي.

ددې سیمه ییزې پروژې کلنی ظرفیت ۳۳ میلیارده متره مکعب (33 BCM) ګاز ښوودل شوی دی، د ظرفیت وېش یې د نللیکې په اوږدو کې د هېوادونو ترمنځ په لاندې ډول وېشل شوی دی:

۱- افغانستان: ۵ میلیارده متره مکعب ګاز (د خپلې کورنۍ اړتیا لپاره ترلاسه کوي).

۲- پاکستان: ۱۴ میلیارده متره مکعب ګاز(د خپلې کورنۍ اړتیا لپاره ترلاسه کوي).

۳- هندوستان: هم ۱۴ میلیارده متره مکعب ګاز(د خپلې کورنۍ اړتیا لپاره ترلاسه کوي).

پورته مقدار په ورځني ډول شاوخوا ۹۰ میلیونه متره مکعب ګاز کېږي، چې د ترکمنستان له «ګالکینیش» سرچینې څخه د څلورواړو هېوادونو په غوښتنه د استفادې وړ ګرځي.

 *د (TAPI) پروژې اقتصادي او انرژیکي ارزښت:* 
 افغانستان به د ټاپي پروژې له یو کلنو خدماتو او ترانزیټ څخه د ۴۰۰ نه تر ۵۰۰ میلیون ډالر په شاوخوا عاید ترلاسه کوي.

د افغانستان د اقتصادي چارو د مرستیالیت دفتر د معلوماتو پر بنسټ د لومړیو لسو کلونو لپاره د ۵۰۰ میلیون متر مکعب ګاز .

د دوهمې دورې لپاره ۱ میلیارد متر مکعب ګاز .

د درېیمې دورې لپاره ۱.۵ میلیارد متر مکعب ګاز د افغانستان لپاره ځانګړی کیږي.

د آسیا پراختیايي بانک بیا د ټاپي ۳۳ BCM ظرفیت دافغانستان لپاره د ۵٪ استفاده کېدونکې ونډې په توګه یاد کړی دی.

که موږ دا ګاز په عصري حرارتي فاریکو (Gas-to-Power Plants) کې وکاروو، نو کولای شو چې ۲,۵۰۰ مېګاواټه برښنا تولید کړو.

 دا مقدار ګاز د دې وړتیا لري چې په کال کې ۲۴ ساعته په دوامداره توګه شاوخوا ۲,۵۰۰ څخه تر ۳,۰۰۰ مېګاواټه برښنا تولید کړي.

حال دا چې د هیواد د اړتیا په پرتله اوس مهال؛ د ټول افغانستان د برښنا کلنۍ اوج غوښتنه (Peak Demand) شاوخوا ۱,۲) تر ۱,۵۰۰ مېګاواټه ده (چې ډېره برخه یې له ازبکستان، تاجکستان او ایران څخه واردیږي).

ددې ترڅنګ د هیواد ډیری وګړو ته د کاري پنځوونې،ترانزیټ، انرژۍ، سیمه‌ییز اتصال، عوایدو او احتمالي صنعتي پراختیا په برخه کې موثر او مثمر رول لوبوي.

در تاریخ پنجشنبه ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶،‏ ۱۰:۱۸ قبل‌ازظهر ماسټر حسیب اللّٰه وحدت <دا بریښنالیک پته د چټیاتو تر وړاندې ساتل کیږي. تاسې د جاوا سکریپټ فعالولو ته اړتیا لرئ څو یې وګورئ.> نوشت:
د واشنګټن له سیوري د سیمه‌ییز ائتلاف سیاسي حالت

ليکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

په سېمه او نړی کې د زبر ځواکونو د سیاسي ټکرونو، د ځینو هېوادونو د ناسم سیاستونو او بیلابیلو خصومتونو په نتیجه کې یو لړ تحولات رامنځته شول، زبرځواکو ته یې د پراخې سیالی زمینه برابره کړه، هغه چې وايي اوبه خړې کړه او ماهی پکې ونیسه، ناسم سیاست لرونکو هېوادنو ته یې د ویرې او خطر زنګ تر غوږ کړ، دا ورته ښائي چې څنګه کرل کیږي او څنګ ړیبدل کیږي؟

او د خصومتونو پالونکو ته بیا له هغه پخوانیو زخمونو ناسور جوړ دی، مخکې به یې چې لوبې کولې اوس پرې لوبې ترسره کیږي.

همدا دردونه و چې نړی یې په خپل ویر اخته کړه،ځینې هېوادونو چې سر خلاصوي پښې یې په دام کې وي او چې پښې خلاصوي سر یې په دام کې وي، بالاخر په یوازې توکه نور د ځان ساتلو چل له هر چا ورک شو، همدا وجه وه چې سعودي وار ړومبی کړ او په د ۲۰۲۵ کال د سپتمبر په ۱۷مه په ریاض کې د سعودي ولیعهد محمد بن سلمان او د پاکستان د لومړي وزیر شهباز شریف له خوا ګډ دفاعي تړون لاسلیک شو.

خو دا تړون دومره په ګډو ښیګڼو متکي نه و لکه په ځاني ګټو، ځکه پاکستان چې کلونه کلونه د سعودي عربستان له قرضداری سره مخ دی، دا یې تمه وه چې په دې اتحاد سره به د نس او تن لانوره چاره وشي، سعودي عربستان بیا د پاکستان همدا بیچارتوب د جنګ په ډګر کې ددوی لپاره دکار او مزد ښه فرصت په توګه باارزښته وګڼلو ترڅو یې د بشري قوې څخه د جنګي ډګرونو د ګرم ساتلو په توګه ګټه واخلي، خو په اصل کې ددواړو هیلې پوره نه شوې.

دا هیلې پوره نه وې چې ترکیې په ډیره بیړه ددوی د خپلمنځي کشمکشونو له خبرتيا پرته دا د ځان لپاره فرصت وباله چې د سعودي عربستان په هغه دوستی سره چې له اسرائېلو سره د ناوې او خواښې له ژوند الهام اخلي له ځان ضرر دفع کړي، نو یې د درېیم متحد په توګه ځان رامخته کړ ترڅو له خپل ادرس څخه د تکنالوژی لرلو پرمټ دواړو هیوادنو ته قناعت ورکړي، ترڅو ورته په دې لنډ ټغر د ځای نیولو فرصت ورکړي.

نو هماغه و چې په ۲۰۲۶ کال د اګست په ۷مه سعودي عربستان، پاکستان او ترکیې د مکې درې اړخیز ګډ دفاعي تړون په مکه کې لاسلیک کړ.

جالبه دا ده چې د غربي دیپلوماسی دا دری واړه مینوال لکه ترکیه چې د ناټو فعال غړی دی، سعودي عربستان چې د تیلو په برخه کې د امریکا د ټولو ټکنالوژيو مری غوړوي او پاکستان چې د امريکا سره د سلفي عکسونو نندارې ته د کاندید کیدو هره بې ننګه پروژه چلوي، لا هم د نس له درد څخه بیغمه نه دي.

یو خوا ترکیه د اسړائیلو له څپیړې ځان ساتي، بلخوا پاکستان د ټي ټي پي او بلوڅ بېلتون پالو له غړکيزو څپو په تیښته کې دی او سعودي عربستان خو د ایران له ویرې د حوثیانو له منګلو جامې رانغاړي. 

خو دا ایتلاف د واشنګټن له حمایت څخه په الهام راټول شوی او د ناټو ادبیات یې ترمنځ د خپلو ښیګنو لپاره د تفاهم ژبه ګڼلې ده، دا به وخت ثابته کړي چې د دوي هیلې به د واشنګټن له سیوری څخه دمه واخلي او کنه؟

در تاریخ چهارشنبه ۲۶ اوت ۲۰۲۶،‏ ۶:۳۶ بعدازظهر ماسټر حسیب اللّٰه وحدت <دا بریښنالیک پته د چټیاتو تر وړاندې ساتل کیږي. تاسې د جاوا سکریپټ فعالولو ته اړتیا لرئ څو یې وګورئ.> نوشت:
له ځان سره مینه مو د زړه سکون او په ځان باور زياتوي

ليکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت 

سریزه:
له ځان سره مینه یوازې دا نه ده چې انسان خپل ځان وستایي یا خپلې نیمګړتیاوې له پامه وغورځوي؛ بلکې له ځان سره مینه د ځان‌پېژندنې، ځان‌منلو، ځان‌درناوي او د خپل ژوند د سمې لارې د ټاکلو په معنا ده. کله چې انسان پر خپل نفس، غوښتنو او کړنو کنټرول پیدا کړي، ورو ورو خپل شخصیت ښه پېژني او د خپلو وړتیاوو او نیمګړتیاوو ترمنځ متوازن درک ترلاسه کوي. په دې حالت کې انسان نور خپل شخصیت د نورو خلکو له شخصیتونو سره نه تلي، بلکې د خپل وجدان، ارزښتونو او سالم فطرت له مخې خپل ځان ارزوي. 
له همدې امله، له ځان سره سالمه مینه د انسان د شخصیت د پیاوړتیا، د زړه د سکون او پر ځان د باور د زیاتېدلو لپاره مهم بنسټ ګڼل کېږي.

•- ځان وپېژنه ترڅو د ځان واکمن شې:
څومره چې د انسان پر خپل نفس او کړنو واک او کنټرول زیاتېږي، په هماغه اندازه یې له خپل ځان سره معرفت او شناخت هم پیاوړی کېږي. 
انسان خپلې ښېګڼې، وړتیاوې او مثبتې ځانګړنې په ښه ډول درک کوي او په عین وخت کې خپلې نیمګړتیاوې هم مني. 
دا حالت انسان دې ته رسوي چې د خپل شخصیت د ارزونې لپاره د نورو خلکو معیارونو ته اړتیا کمه کړي او د خپل وجدان له مخې د خپل شخصیت تله او موازنه ترلاسه کړي.